Waarom geen pompkorting juist sociaal beleid is

Op maandagochtend tankte glazenwasser Karin van Elten haar werkbusje vol. Op de pomp stond 2,65 euro per liter diesel. Niet langs de snelweg, gewoon in de wijk. Haar brandstofrekening is sinds begin februari verdrievoudigd. En toen het kabinet gisteren een pakket van bijna een miljard euro presenteerde, zat daar precies een ding niet in: een korting aan de pomp.

Die keuze is een van de verstandigste politieke beslissingen van het afgelopen jaar.

Dat lijkt een rare opmerking in een tijd waarin de adviesprijs voor Euro95 boven de 2,55 euro staat. Maar wie serieus wil nadenken over eerlijke koopkrachtsteun, komt uit op precies de lijn die minister Eelco Heinen (VVD) en het kabinet-Jetten nu volgen. Gerichte steun voor wie het echt nodig heeft. Geen generieke subsidie waar vooral de bovenkant van Nederland beter van wordt.

Wat er wel in zit

Het pakket kost 950 miljoen euro. Ruim 600 miljoen daarvan is een directe uitgave, ruim 300 miljoen is belastingvermindering. Werknemers krijgen twee cent meer reiskostenvergoeding, tot 25 cent per kilometer. Ondernemers met een grijs kenteken betalen voor de rest van het jaar de helft van de motorrijtuigenbelasting. De motorrijtuigenbelasting voor vrachtwagens gaat van juli tot en met december tijdelijk naar nihil. Het Noodfonds Energie krijgt er 195 miljoen euro bij om de armste huishoudens door de winter te helpen. Het warmtefonds, dat isolatieleningen verstrekt, krijgt er 180 miljoen bovenop. De visserij krijgt 25 miljoen om minder afhankelijk te worden van dure diesel.

Er is een groep die geen algemene korting krijgt: de gemiddelde automobilist aan de pomp.

De rekensom die niemand hardop wil maken

Waarom niet? Omdat die generieke korting simpelweg onbetaalbaar en ongericht is. Een verlaging van tien cent per liter kost de schatkist ongeveer een miljard euro per jaar. Voor dat geld koop je precies een ding: tien cent. Eenmaal ingevoerd krijgt het kabinet de maatregel er bovendien nauwelijks meer uit. De 'tijdelijke' accijnskorting uit 2022 wordt op dit moment voor het vierde jaar op rij verlengd.

Het belangrijkste argument is dat het geld vooral niet terechtkomt bij wie het nodig heeft. D66-Kamerlid Stephan Neijenhuis rekende het in maart al voor in de Kamer: negentig procent van het voordeel van een accijnsverlaging landt bij mensen met hogere inkomens. Logisch ook. Wie veel auto rijdt, betaalt veel accijns. Wie een Audi of Volvo rijdt, rijdt meer dan wie een Kia Picanto heeft. Dus wie een Audi rijdt, profiteert meer van een korting. Dat is geen koopkrachtsteun. Dat is een vermogensoverdracht van de lege schatkist naar de vrij gevulde garage.

CPB-directeur Pieter Hasekamp formuleerde het vorige week nog scherper. 'Compensatie voor de een is de rekening voor de ander', zei hij bij de presentatie van de CPB-raming. In het donkerste scenario verliezen huishoudens dit jaar 1,4 procent aan koopkracht. Binnen die groep zijn de verschillen groot. Lagere inkomens met een oude auto en een lange woon-werkafstand raken tot duizend euro extra per jaar kwijt. Hasekamp adviseerde daarom expliciet om steun tijdelijk en gericht te houden. Het Internationaal Monetair Fonds gaf precies dezelfde boodschap af bij zijn halfjaarrapport. Twee instituten, een conclusie.

Het kabinet heeft geluisterd. Dat is uitzonderlijk.

Wat de rechterflank eigenlijk wil

Wie de afgelopen weken het Kamerdebat volgde, hoorde een andere boodschap. VVD, JA21, SGP, de Groep Markuszower en Mona Keijzer wilden niets liever dan een directe korting aan de pomp. JA21-fractievoorzitter Joost Eerdmans vond het 'extreem oneerlijk' dat de coalitie mensen die tanken 'als melkkoe behandelt'. Het zijn bekende woorden bij een bekend publiek. Het probleem is alleen: dezelfde partijen vertellen er nooit bij wie ze dan precies willen helpen.

Want een accijnsverlaging is niet een maatregel voor 'de automobilist'. Het is een maatregel voor automobilisten met de grootste auto, de langste afstand en het hoogste inkomen. En het is een maatregel die het veel lastiger maakt om juist de mensen te helpen die het echt nodig hebben. Een alleenstaande moeder in Emmen met een oude Ford Fiesta. Een mantelzorger met driehonderd kilometer per week. Een zzp'er die van de ene klus naar de andere rijdt. Voor hen is 195 miljoen euro extra in het Noodfonds Energie, een hogere reiskostenvergoeding en subsidie voor een goedkope elektrische auto gewoon effectiever dan tien cent minder aan de pomp.

Het is opvallend dat Eerdmans de generieke korting steeds omlijst als sociaal beleid, terwijl zijn eigen fractie de afgelopen jaren structureel tegen juist de gerichte instrumenten stemde. Tegen uitbreiding van het Noodfonds Energie. Tegen verhoging van het minimumloon. Tegen hogere huurtoeslag. De roep om pompkorting is geen verzet tegen koopkrachtverlies. Het is een poging om de Audi-rijder te laten delen in een potje dat bedoeld is voor mensen met een kapotte ketel.

De onaangename waarheid

Maar laten we niet doen alsof het pakket een oplossing is. Dat is het niet.

De werkelijke oorzaak van de prijspiek ligt duizend kilometer verderop. De Straat van Hormuz is sinds begin maart vrijwel gesloten geweest. Iran blokkeerde scheepvaart, de VS blokkeerde Iran, Qatar verloor blijvend 17 procent van zijn LNG-capaciteit door aanvallen op installaties. Rabobank waarschuwt dat olie- en gasprijzen in het basispad de komende kwartalen hoog blijven, zelfs als de wapenstilstand zou houden. De prijs van Noordzee-olie voor fysieke levering stond vorige week op 147 dollar. Dat is boven de recordpiek van 2008.

Geen enkel nationaal steunpakket kan daar iets structureels tegen doen. Het pakket van Heinen is geen antwoord op de Iran-oorlog. Het is een poging om de ergste klappen af te remmen terwijl Nederland afhankelijk blijft van een paar zeestraten en een paar Golfstaten. De echte les is dat we die afhankelijkheid te lang hebben geaccepteerd. De isolatiesubsidie in dit pakket is daarom misschien wel de belangrijkste maatregel. Niet omdat ze de winter redt, maar omdat ze de volgende crisis iets minder pijnlijk maakt.

Waar het pakket wel rammelt

Eerlijk is eerlijk, de dekking deugt niet. Het kabinet schaft vanaf 2027 de startersaftrek af en versobert de kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA). Samen levert dat jaarlijks ongeveer 200 miljoen euro op. Beide maatregelen hebben precies nul te maken met de Iran-oorlog. De startersaftrek is een belastingkorting van 2.123 euro voor beginnende ondernemers. De KIA helpt zzp'ers en kleine bedrijven bij investeringen in machines en bedrijfsauto's.

Dat Heinen en minister Herbert (EZK, CDA) deze regelingen politiek handig vonden om te schrappen, is begrijpelijk. Ze waren bij beleidsevaluaties al 'beperkt doeltreffend' verklaard. Maar je gebruikt geen structurele lastenverzwaring voor ondernemers om een tijdelijke energieschok te dempen. Dat is een boekhoudkundige truc, geen beleid. Wie zo'n maatregel echt wil afschaffen, doet dat in een breder belastingplan met een fatsoenlijke overgangsregeling. Niet als sluitpost onder een crisispakket.

Slot

Woensdag debatteert de Kamer. De verwachting is dat een meerderheid het pakket steunt, met tegenzin aan twee kanten. De SP vindt het te karig. Jimmy Dijk noemde het 'schieten met hagel, met ook nog eens veel te weinig hagel'. De rechterflank vindt het te weinig pompkorting. De SP heeft op onderdelen een punt. De rechterflank heeft het helemaal verkeerd.

De kern staat namelijk overeind. Het kabinet weigert generieke subsidie waar vooral hogere inkomens van profiteren. Het luistert naar het CPB en het IMF, in plaats van naar het gejammer van oppositiepartijen die elke zes weken een andere groep 'werkend Nederland' willen redden. En het accepteert dat dit geen populaire boodschap oplevert voor een minderheidskabinet dat elke stem moet halen.

Geen pompkorting dus. Maar wel een echte keuze wie Nederland bij een volgende crisis wil beschermen. Dat is meer dan we van de afgelopen vijf kabinetten gewend waren.