Tarieven als Wapen: De Prijs die Nederland betaalt voor Amerikaanse territoriale honger

De trans-Atlantische alliantie, jarenlang het fundament onder westerse veiligheid, zit in januari 2026 in een existentiële crisis. President Donald Trump kondigt een agressief regime van importtarieven aan tegen acht Europese bondgenoten. Aanleiding is de kwestie Groenland: Denemarken en de Groenlandse regering (Naalakkersuisut) weigeren in te gaan op een Amerikaans voorstel om het eiland te kopen.

Escalatie: van ‘absurd’ naar ‘absolute noodzaak’

In 2019 werd Trumps koopidee door de Deense premier Mette Frederiksen afgedaan als “absurd”. Toen was het vooral diplomatiek theater. Nu niet meer. Op 22 december 2024, vlak voor zijn tweede inauguratie, noemt Trump Amerikaans eigendom van Groenland een “absolute noodzaak” voor nationale veiligheid en wereldwijde vrijheid.

In januari 2026 volgt concrete druk: via Truth Social kondigt Trump aan dat per 1 februari 2026 een importheffing van 10% geldt op alle goederen uit Denemarken, Noorwegen, Zweden, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Finland. Als er voor 1 juni 2026 geen akkoord ligt voor de “volledige en totale aankoop” van Groenland, stijgt het tarief naar 25%.

Die landenlijst is niet toevallig. Het zijn landen die, op verzoek van Kopenhagen, een symbolische troepenmacht naar Groenland stuurden om NAVO-solidariteit te tonen. Het Witte Huis framet dat als “gevaarlijk” en provocerend. Daarmee wordt de logica van artikel 5 in de praktijk omgedraaid: collectieve verdediging wordt bestraft als ongehoorzaamheid aan Amerikaanse belangen.

Einde van het idee ‘global commons’

De Groenland-crisis markeert het einde van het Noordpoolgebied als relatief vreedzame samenwerkingszone. Waar Europa vooral denkt in klimaat, wetenschap en internationaal recht, ziet Washington het Arctisch gebied als speelveld voor grootmachtpolitiek. Trumps argument is simpel en hard: Chinese en Russische aanwezigheid neemt toe, Denemarken kan Groenland niet “genoeg” beschermen, dus de VS wil directe controle. Voor Europese landen die decennia vertrouwden op multilaterale regels en de Amerikaanse veiligheidsparaplu is dit een koude douche.

De motor achter America First 2.0

Dit is niet alleen een impuls van één man. In de tweede termijn wordt Trump gedragen door een kring adviseurs die nationalisme, mercantilisme en anti-globalisme centraal zetten.

Stephen Miller en de ‘Donroe-doctrine’

Stephen Miller, plaatsvervangend stafchef voor beleid, is een kernfiguur. Zijn lijn wordt soms de “Donroe-doctrine” genoemd: Trump plus de Monroe-doctrine, met het idee dat het westelijk halfrond de exclusieve invloedssfeer van de VS is. In die wereld telt vooral macht. “Internationale finesses” gelden als zwakte. Dat Denemarken een enorm gebied in de ‘achtertuin’ van Noord-Amerika bestuurt, voelt voor deze stroming als een historische fout die rechtgezet moet worden.

Kenmerken van dit denken:

• Transactionalisme: bescherming is een dienst. Als de VS meebetaalt aan defensie (onder andere via de basis in het noorden), wil het ook eigenaarschap.
• Zero-sum logica: winst voor Europees recht of soevereiniteit voelt als verlies voor Amerikaanse bewegingsruimte.
• Ontkenning van lokaal zeggenschap: wat Groenlanders willen (onafhankelijkheid of status quo) weegt minder dan strategische belangen van een supermacht.

Private belangen: het Lauder-effect

Extra ongemakkelijk is de mix van staatsmacht en private ambities. Ronald Lauder, miljardair en vriend van Trump, duikt op als belangrijke aanjager van het aankoopidee. Er wordt gesproken over commerciële belangen in Groenland en een consortium dat mikt op zeldzame aardmetalen en andere mineralen. In zijn publieke verdediging noemt Lauder Groenland een “schatkamer” voor grondstoffen die belangrijk zijn voor AI en geavanceerde wapens. Dat maakt de situatie voor Europese diplomaten onvoorspelbaar: je onderhandelt niet alleen met een staat, maar ook met een netwerk van mensen met directe economische prikkels.

Geen remmen meer

In Trumps eerste termijn waren er nog ‘guardrails’ die extreme plannen konden afremmen. In 2026 zijn die grotendeels vervangen door loyalisten die confrontatie normaliseren. De Europese hoop dat het wel zou meevallen blijkt misplaatst.

Waarom Groenland zo’n sleutelpositie heeft

Geografie: Thule (Pituffik) en het GIUK-gebied

• Thule Air Base (Pituffik): essentieel voor raketwaarschuwing en ruimtesurveillance, en daarmee de noordelijke verdedigingslijn tegen dreiging over de pool.
• GIUK-doorgangen: de maritieme flessenhalzen tussen Groenland, IJsland en het VK. Wie daar grip op heeft, beïnvloedt de toegang van de Russische Noordelijke Vloot tot de Atlantische Oceaan en dus de veiligheid van trans-Atlantische aanvoerlijnen.

De VS kijkt met argwaan naar Chinese “civiele” missies die ook militair bruikbaar kunnen zijn. Denemarken zou, in Amerikaanse ogen, te weinig capaciteit hebben om zo’n gigantisch gebied af te schermen.

Grondstoffen: weg van Chinese dominantie

Groenland heeft grote, nog weinig ontgonnen voorraden zeldzame aardmetalen, uranium, goud en andere kritieke mineralen. China domineert nu een groot deel van de wereldwijde keten. De VS en Europa willen daarvan af, maar botsen op lokale keuzes. Bij Kvanefjeld ligt een rijke afzetting, terwijl Groenland na 2021 uraniumwinning verbood vanwege milieu- en gezondheidszorgen. Dat is democratische besluitvorming, maar in Washington wordt het gezien als een blokkade van strategische planning. Annexatie zou die lokale wetgeving kunnen overrulen.

Klimaat als katalysator

Ironisch genoeg versnelt juist klimaatverandering dit alles. Smeltend ijs maakt mijnbouw en scheepvaart makkelijker. Nieuwe routes kunnen reistijden tussen Azië en Europa verkorten. Voor Nederland als handelsland is open toegang belangrijk, maar voor de VS is exclusieve controle aantrekkelijk.

Tarieven als wapen

De tarieven worden gelegitimeerd via noodbevoegdheden (IEEPA), doordat Trump de “niet-verwerving” van Groenland neerzet als nationale noodtoestand. Dat is in feite economische dwang voor een territoriale eis.

Impact per sector (globaal beeld)

Risico voor de VS zelf

Tarieven werken als een belasting op consumptie en jagen inflatie aan. Veel Amerikaanse sectoren zijn afhankelijk van Europese medicijnen, machines en high-tech. Als die duurder worden, stijgen productiekosten en verliest de VS concurrentiekracht.

Specifiek voor Nederland: ASML

Voor Nederland is dit extra scherp door ASML. De VS wil al langer exportbeperkingen richting China. Nu wordt Nederland tegelijk economisch aangevallen. Dat ondermijnt het vertrouwen dat nodig is voor samenwerking op exportcontroles en technologische soevereiniteit.

Europese respons: van verbijstering naar autonomie

Europa reageert opvallend eensgezind: de toekomst van Groenland is aan de Groenlanders. De eerdere aanpak “alles behalve territorium” faalt, waardoor hardere opties in beeld komen.

Anti-Coercion Instrument (ACI)

Sinds eind 2023 heeft de EU het Anti-Coercion Instrument: bedoeld voor situaties waarin een derde land economische druk inzet om beleid af te dwingen. Belangrijk detail: besluitvorming kan met gekwalificeerde meerderheid, dus één lidstaat kan niet makkelijk alles blokkeren. Mogelijke tegenmaatregelen zijn extra tarieven, uitsluiting bij aanbestedingen of ingrepen rond intellectueel eigendom. Dit kan escaleren tot een handelsoorlog, maar toegeven aan territoriale chantage zou een nog gevaarlijker precedent scheppen.

De Britse tragedie

Het VK hoopte na Brexit op een speciale band met Washington. De opname op de tarievenlijst maakt pijnlijk duidelijk: verleden en loyaliteit bieden geen bescherming. Londen wordt gedwongen weer dichter naar de EU te bewegen.

Nederlands perspectief: waarden, handel en veiligheid

Voor Nederland raakt dit aan de kern: een handelsland dat leunt op internationale regels. Het idee dat grondgebied en mensen “verhandeld” kunnen worden, botst met zelfbeschikkingsrecht en rechtsstaat. Ook klimaat speelt mee: militarisering en ongeremde exploitatie in het Noordpoolgebied bedreigen duurzame doelen, terwijl Nederland juist kwetsbaar is voor zeespiegelstijging.

Daarnaast legt deze crisis de kwetsbaarheid van Europese defensie bloot. Zolang Europa structureel afhankelijk is van de VS, blijft het chantabel. De symbolische troepeninzet in Groenland voelt als een mini-voorproefje van wat een autonome Europese capaciteit zou moeten zijn.

Drie scenario’s richting 1 juni 2026

1. Grote scheuring: 25% tarieven, EU reageert hard, NAVO slijt van binnenuit. Ideaal voor Moskou en Beijing.
2. Dirty deal: landen proberen solo-akkoorden te sluiten. EU-eenheid breekt, Europa verliest gewicht.
3. Europa wordt volwassen: gezamenlijke lijn, economische pijn delen, investeren in defensie en grondstoffenpartnerschappen die wél respectvol zijn richting Groenland.

Conclusie

Deze tarieven zijn geen normaal handelsbeleid, maar een geopolitieke stormram. Europa moet kiezen: buigen voor de grillen van een onvoorspelbare hegemonie, of investeren in eigen kracht, waarden en soevereiniteit. Groenland is daarmee een lakmoesproef voor de 21e eeuw.