Forum liet het masker vallen, en kwam ermee weg

Bijna middernacht, dinsdag 26 mei. CDA-leider Henri Bontenbal heeft genoeg gehoord. Lidewij de Vos van Forum voor Democratie heeft net gesuggereerd dat het asielbeleid van onder meer het CDA leidt tot verkrachtingen. Dan knapt er iets. "Hoe goor wil je het hebben! Kijk dan in de spiegel of je nog een moreel kompas hebt", roept Bontenbal. Het was een van de weinige keren dat een Kamerlid die avond zijn kalmte verloor. En het tekende de hele nacht.

Het debat ging over "het normaliseren van geweld in politiek en samenleving". Jesse Klaver, de leider van GroenLinks-PvdA, had het een week eerder aangevraagd. De aanleiding was somber. In Loosdrecht, IJsselstein en Apeldoorn waren protesten tegen nieuwe asielopvang ontaard in geweld. Bij een noodopvang in Loosdrecht brak brand uit, werd de brandweer tegengehouden en kreeg de politie vuurwerk naar zich toe. Het partijkantoor van D66 werd twee keer met een vuurwerkbom bestookt. En Kamerlid Gidi Markuszower had in een video van het platform Left Laser gezegd dat Nederland Palestijnse asielzoekers aan de grens met "maximaal geweld" moest tegenhouden. "Misschien met nog meer geweld dan waar ze vandaan komen."

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding noemde dit geen reeks losse incidenten, maar vreemdelingenhaat en extreemrechts geweld. Premier Rob Jetten, die met drie ministers in vak K zat, waarschuwde voor de gevolgen voor de democratie. Vooral voor het goedpraten ervan. "Wat er vervolgens achter de komma komt, dat het wel te begrijpen is dat sommige mensen geweld gebruiken, dat is geen volmondige afkeuring." Daar, zei Jetten, begint het.

Forum kon zich niet langer verstoppen

Wat dit debat anders maakte dan eerdere botsingen, was dat de hele Kamer zich op Forum richtte. En dat Forum niet wegliep, maar zijn ideeën nog eens rustig kwam uitleggen.

D66-fractievoorzitter Jan Paternotte vroeg of De Vos vindt dat Nederland alleen voor blanken is, zoals oud-Forumleider Thierry Baudet jarenlang verkondigde. "Nederland is voor de Nederlanders", antwoordde ze. "Dat zijn mensen die hier oorspronkelijk woonden, die hier al generaties wonen." De rest moet worden aangemoedigd te vertrekken. Paternotte noemde het bikkelhard racisme. Gevraagd of Europa en Nederland "overwegend blank" moeten blijven, zei De Vos geen nee. Toen onafhankelijk Kamerlid Mona Keijzer vroeg of Forum gelooft dat Joden eropuit zijn de "blanke" Nederlander te vervangen, zei De Vos opnieuw geen nee. Ze begreep de vraag niet, zei ze.

Ze sprak die avond letterlijk over omvolking. "Als we om ons heen kijken, zien we ook dat de Nederlandse bevolking letterlijk wordt omgevolkt." Het verschil met de nazi's? "De nazi's waren voor omvolking en wij zijn tegen omvolking." Jetten zei tegen haar dat die taal rechtstreeks uit de donkerste periode van Europa kwam.

Die woorden waren geen losse uitglijder. De NCTV rekent termen als "omvolking" en "remigratie" tot rechts-extremistische theorieën. Eerder dit jaar onthulden de Volkskrant en NRC dat op lokale Forum-kieslijsten kandidaten stonden met banden met clubs als Erkenbrand, Voorpost en de neonazistische NVU. In het verkiezingsprogramma stond remigratie eerst nog met de voorwaarde "waar integratie niet lukt". Die voorwaarde is geschrapt. Remigratie is nu nodig "zodat ons volk ook in de komende tientallen, honderden jaren als zodanig kan blijven bestaan".

Het patroon erachter kent wie de partij volgt. Forum neemt nooit inhoudelijk afstand, maar klaagt over de ophef. Toen Baudet vorig najaar een stap opzij deed en De Vos lijsttrekker werd, verdween de scherpste toon naar de achtergrond. De ideeën bleven. Baudet hield het machtige partijvoorzitterschap en liet zich in het buitenland nog aankondigen als "party leader". De buitenkant werd vriendelijker, de inhoud niet. Bontenbal noemde het een dag later gevaarlijk om deze partij in de Tweede Kamer te hebben. Keijzer vond het doodeng dat een partij met zulke denkbeelden zo groot is.

En dat is precies waarom Klaver het debat had aangevraagd. Als de taal van de etnostaat gewoon wordt in de Kamer, sijpelt ze door naar de straat. De veiligheidsdiensten waarschuwen dat sommige asieldemonstraties worden gekaapt door mensen met rechts-extremistische leuzen en symbolen. De woorden in de vergaderzaal en het vuurwerk naar de politie staan niet los van elkaar.

Links en rechts trokken samen een grens, bijna

Het opvallende was dat niet alleen links de confrontatie zocht. Van GroenLinks-PvdA tot het CDA, van D66 tot Keijzer, partijen die elkaar anders weinig gunnen stelden De Vos dezelfde vragen. Wie hoort er voor Forum nog bij de Nederlanders? En waarom lukt het niet om afstand te nemen van antisemitisme? Paternotte noemde de avond intens lelijk, maar iets dat moest gebeuren.

Toch was die eensgezindheid niet compleet. VVD-fractieleider Ruben Brekelmans hield zich lang afzijdig en kwam toen met een vergelijking die de pijn voor Forum verzachtte. "Het zou toch heel mooi zijn als we kunnen vaststellen dat extremisme altijd verkeerd is. Of het nou rechts-extremisme is, zoals bij de rellen van vorige week, of links-extremisme." Door het geweld bij de asielopvang op één lijn te zetten met een vaag "links-extremisme" haalde hij de scherpte uit het verwijt. "Waar hebben we nu naar zitten kijken?", vroeg hij zich hardop af.

En links had een probleem van zichzelf. De roep om nooit meer met radicaal-rechts samen te werken klonk stoer, maar dezelfde partijen hadden in dit parlement al moties ingediend samen met de PVV en onderhandeld met De Vos. "Wat is dan precies samenwerken?", kaatste Brekelmans terug. In een land dat door een minderheidskabinet wordt geleid, blijft elke meerderheid een rekensom van 75 plus één.

Rechts is een bende geworden

Hier zit de kern van het probleem. Rechts is geen blok meer, maar een kluwen van ruziënde fracties die om dezelfde boze kiezer vechten. In januari stapten zeven Kamerleden uit de PVV, onder wie Markuszower, uit onvrede met Geert Wilders. Zij wilden wél samenwerken met het kabinet en begonnen de Groep Markuszower. In februari verliet Mona Keijzer de BBB na een machtsstrijd en ging alleen verder. De radicaal-rechtse flank is inmiddels verdeeld over zes fracties, samen goed voor zo'n 46 zetels. Wilders zelf liet het debat schieten. "Ze bekijken het maar", schreef hij online. En even later: "Nederland komt in verzet."

In die onderlinge strijd geldt één wet. Wie het hardst roept, valt op. Eerst was het Markuszower met zijn "maximaal geweld" en met zijn "we worden omvolkt" bij het protest in Loosdrecht. Nu is het Forum dat de taal van de etnostaat hardop in de Kamer durft uit te spreken. Iedere partij schuift een stukje op om de buurman rechts in te halen. Het kabinet houdt voor Markuszower zelfs de deur op een kier, omdat het zijn stemmen soms nodig heeft. Tegen middernacht kroop hij naar de microfoon met de vraag of Jetten zijn nuances wel had gehoord. Hij had toch ook "desnoods" en "proportioneel" gezegd? Jetten had het gehoord. Hij was vooral teleurgesteld dat Markuszower niets terugnam.

De VVD profiteert van een crisis die ze hielp maken

En dan de kiezer. In de zetelpeiling van EenVandaag en Verian, gehouden in de week van het debat, is de VVD de opvallendste stijger. De partij gaat van 20 naar 23 zetels en kruipt richting GroenLinks-PvdA, dat met 25 zetels de grootste blijft. D66 staat stil op 17, ver onder de 26 zetels waarmee Jetten de verkiezingen won. Forum zakt in deze meting licht, maar de partij die in oktober zeven zetels haalde, staat in de peilingen nog altijd ruim daarboven. "Ze zitten met zeven mensen in de Kamer en staan in de peilingen op zestien", zei Keijzer er verbijsterd over.

Dat juist de VVD nu wint, is op zijn minst wrang. Het is de partij die jarenlang het asielbeleid bestierde dat nu vastloopt. Het is de partij waarvan vicepremier Dilan Yesilgöz over relschoppers zei: "Die gasten moeten van straat." En het is de partij die in dit debat liever suste dan een grens trok. De winst van het stoere praten ging deze maand niet naar de schreeuwers op de flank, maar naar de partij die de crisis mee heeft laten groeien en zich er nu als beheerder van opwerpt. Streng doen over een probleem dat je zelf liet ontsporen, en daarvoor beloond worden, dat is de zure paradox van dit moment.

Klaver hield aan zijn eigen debat één zin over. "De maskers vallen af." Daarin heeft hij gelijk. Een nacht lang lag bloot wat Forum drijft, in eigen woorden en zonder schaamte. Het ongemakkelijke is dat het afvallen van het masker geen straf bleek. Ideeën die een paar jaar geleden nog voor ophef zorgden, werden nu kalm uitgesproken en kalm aangehoord. De democratische partijen kunnen Forum ontmaskeren zo vaak ze willen. Zolang de boosheid in het land niet kleiner wordt en de gewone partijen elkaar de tent uit vechten, blijft er ruimte voor wie die boosheid het luidst verkoopt. Op 2 juni stemt de Kamer over de moties uit dit debat. De echte rekening wordt later opgemaakt, in het stemhokje.