Waarom de kritiek op het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA niet zo simpel is

Het nieuwe coalitieakkoord van D66, VVD en CDA zorgt voor een hoop discussie. In de media en op de socials zoals tiktok en instagram klinkt boosheid over “forse bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid” en plannen om de AOW-leeftijd sneller te verhogen. Sommige mensen noemen het zelfs “klassiek rechts beleid” en wijzen vooral naar D66, omdat zij de grootste partij in deze coalitie zijn. Maar is het zo simpel? In deze blog zet ik de omstreden keuzes op een rij, leg ik uit waarom de coalitie zegt dat ze dit nodig vindt, en kijk ik ook naar de punten waar vooral D66 juist veel binnenhaalt.

Negatieve reacties en kritiekpunten

Het akkoord krijgt felle kritiek vanuit allerlei hoeken: oppositiepartijen, vakbonden en belangenorganisaties. Dit zijn de belangrijkste pijnpunten.

• Versneld verhogen van de AOW-leeftijd
  Vanaf 2033 wil de coalitie de AOW-leeftijd een-op-een koppelen aan de levensverwachting, in plaats van de huidige geleidelijke stijging. Dat betekent in de praktijk langer doorwerken. In de voorbeelden die rondgaan, iemand die nu 42 is, zou pas met 70 jaar met pensioen kunnen, ongeveer een jaar later dan onder de oude regels. Vakbond CNV noemt dit “een bom onder het pensioenakkoord”. Veel mensen zien de AOW als de basis van het stelsel, dus elke versnelling voelt al snel als onverantwoord.

• Maatregelen die de zorg duurder maken
  Het akkoord remt de groei van zorguitgaven af. De zorgkosten stijgen nog steeds, maar minder hard dan zonder ingreep. Concreet gaat het eigen risico omhoog van €385 naar €460 per jaar. De fiscale aftrek voor specifieke zorgkosten verdwijnt. En mensen met hogere inkomens moeten in de toekomst hun huishoudelijke hulp vaker zelf betalen. Critici noemen dit “massale bezuinigingen” en vrezen dat vooral zieken en ouderen het merken. Partijen als PVV en SP hebben al laten weten dat ze deze koers niet zien zitten.

• Miljarden extra naar defensie
  De coalitie trekt €19 miljard extra uit voor defensie in de komende jaren. Op langere termijn wil men richting 3,5% van het BBP voor defensie-uitgaven, structureel bijna €19,3 miljard extra per jaar. Dat schuurt voor veel mensen: waarom zo veel geld naar defensie, terwijl er op zorg en andere voorzieningen druk komt te staan?

Dat deze punten emoties oproepen is logisch. Niemand wordt blij van langer doorwerken of hogere zorgkosten. En defensie uitgaven voelen voor sommigen als een rare prioriteit. Toch is het de vraag of je dit eerlijk op een partij, en dan vooral D66, kunt afschuiven.

Waarom zulke lastige keuzes? (AOW, zorg en defensie uitgelegd)

De coalitie noemt dit “noodzakelijke hervormingen” en “scherpe keuzes”. Hun kernboodschap: elke euro kun je maar een keer uitgeven. Als je ergens echt in wilt investeren, moet je elders ruimte maken.

1. AOW omhoog om vergrijzing op te vangen

We worden gemiddeld ouder, en dat is goed nieuws. Maar het betekent ook dat de overheid langer AOW moet uitbetalen aan een grotere groep mensen. Zonder ingreep lopen de kosten volgens de coalitie te hard op. Daarom wil men vanaf 2033 de AOW-leeftijd automatisch laten meestijgen met de levensverwachting, om de AOW “ook in de toekomst betaalbaar te houden”. De besparing wordt ongeveer €2,8 tot €3 miljard per jaar.

Belangrijk: de AOW uitkering zelf gaat niet omlaag. Ook wil het kabinet “oog hebben” voor mensen met zware beroepen die echt niet langer kunnen doorwerken. Hoe dat precies wordt ingevuld, moet nog uitgewerkt worden, maar denk aan uitzonderingen of extra regelingen voor fysiek zwaar werk. Het is dus niet dat iemand hier enthousiast van wordt, maar het wordt verkocht als een manier om het systeem overeind te houden zonder aan de uitkering te knabbelen.

2. Zorguitgaven afremmen om een zorginfarct te voorkomen

De zorg groeit al jaren hard meer ouderen, duurdere behandelingen en hogere lonen. Als je niets doet, dreigt zorg onbetaalbaar te worden en neemt de druk op personeel en kwaliteit toe. Rob Jetten noemt dat schrikbeeld een “zorginfarct”. De coalitie wil daarom de groei remmen. Ze benadrukken dat het niet gaat om zorg “kapot bezuinigen”, maar om voorkomen dat de uitgaven compleet uit de hand lopen.

De pijn zit vooral in het hogere eigen risico en het schrappen van aftrekposten. Tegelijk zegt de coalitie dat zorgpremies zonder deze ingreep hoger zouden uitvallen. Om het eerlijker te maken, worden lagere inkomens gecompenseerd via een hogere zorgtoeslag.

Daarnaast zet men in op slimmer organiseren, minder onnodige administratie (het “indicatiecircus”), meer digitale zorg en zorg dichter bij huis. En er komt meer focus op preventie, zoals een suikertaks en gratis schoolfruit voor alle kinderen. Het blijft een lastig pakket, maar het idee is, liever nu bijsturen dan later met de botte bijl.

3. Extra defensie door een onrustigere wereld

Sinds de oorlog in Oekraïne is het veiligheidsgevoel in Europa veranderd. Jarenlang leunde Nederland op de NAVO en gaf het relatief weinig uit aan defensie. De coalitie zegt: dat kan niet meer. Nederland en Europa moeten “weerbaar” worden en minder afhankelijk zijn van anderen.

Daarom gaat het budget omhoog richting 3,5% van het BBP. Het extra geld is bedoeld voor modern materieel, cyberveiligheid, en het uitbreiden van de krijgsmacht van ongeveer 40.000 naar circa 122.000 militairen, plus steun aan bondgenoten zoals Oekraïne. De coalitie wijst ook op economische effecten: investeringen kunnen werk en innovatie opleveren, bijvoorbeeld via de hightechindustrie. Dit is niet alleen een VVD en CDA wens; D66 is in deze tijd ook overtuigd geraakt van de noodzaak.

Wat staat er ook in het akkoord?

Naast de scherpe keuzes zitten er ook duidelijke investeringen en vernieuwingen in. Hier zie je vooral D66 stempel terug, al zijn het natuurlijk afspraken van alle drie.

• Klimaat en energie: de coalitie houdt vast aan 55% minder CO₂ in 2030. Er komt extra inzet op wind op zee, groene waterstof en energie-infrastructuur. Ook komt er een Crisiswet Netcongestie om het stroomnet sneller uit te breiden. Verder wordt gekeken naar SMR’s (kleine kernreactoren) en CO₂ opslag onder de Noordzee.

• Onderwijs en kennis: eerdere onderwijsbezuinigingen gaan van tafel. Er komt €1 miljard extra, oplopend naar €1,5 miljard structureel. Focus vooral op basisvaardigheden, aanpak lerarentekort en betere ondersteuning van leraren. De studiebeurs voor uitwonenden gaat omhoog. Ook wil het kabinet richting 3% van het BBP aan onderzoek en ontwikkeling.

• Wonen en infrastructuur: vanaf 2029 komt er jaarlijks €1 miljard voor betaalbare woningbouw. Regels worden versoepeld om sneller te bouwen, en achterstallig onderhoud aan wegen, bruggen en spoor wordt aangepakt. Opvallend is het idee om Lelystad Airport te gebruiken als gecombineerde defensie- en vakantieluchthaven.

• Bijna gratis kinderopvang: dit blijft staan. De kinderopvangtoeslag verdwijnt en de overheid financiert kinderopvang direct, zodat ouders minder risico lopen op terugvorderingen en onzekerheid.

• Preventie en bestaanszekerheid: naast zorgmaatregelen komt er extra inzet op preventie. De suikertaks gaat in vanaf 2030 en er is gratis schoolfruit. Verder is er €150 miljoen structureel voor armoedebestrijding en een blijvend noodfonds energie.

• Migratie en Europa: er komt meer grip op instroom, inclusief een noodstop als opvanglocaties overvol raken, maar ook aandacht voor humane opvang en snellere integratie. Nederland blijft Oekraïne meerjarig steunen en de coalitie spreekt steun uit voor toekomstig EU en NAVO lidmaatschap van Oekraïne. Ook wordt er ingezet op nauwere Europese defensiesamenwerking.

Conclusie: wie is hier verantwoordelijk?

De vraag “is dit de schuld van D66?” klinkt lekker scherp, maar doet weinig recht aan hoe coalities werken. Ja, D66 is de grootste partij en heeft zichtbaar veel binnengehaald op klimaat, onderwijs en sociale vernieuwing. Maar een akkoord is altijd een compromis. D66 moest onderhandelen met VVD en CDA, die hun eigen prioriteiten hebben. Dat levert ook concessies op, en die voelen voor sommige kiezers als “rechts”.

De maatregelen rond AOW en zorg komen voort uit een gedeelde zorg over betaalbaarheid en houdbaarheid. De defensie investeringen sluiten aan bij een breed gevoel dat veiligheid urgenter is geworden. Alle drie de partijen dragen daar verantwoordelijkheid voor.

Uiteindelijk gaat het om de balans, ja er zitten pijnlijke keuzes in, maar er staan ook serieuze investeringen tegenover die Nederland op lange termijn moeten versterken. Of dit verstandig beleid is, gaan we pas echt zien in de uitvoering.